Zgryz głęboki – co to jest? Objawy, przyczyny i leczenie

Czym jest zgryz głęboki?

Zgryz głęboki to wada zgryzu polegająca na nadmiernym zachodzeniu górnych zębów siecznych na zęby dolne w pozycji zwarcia. Mówiąc prościej: przy zaciśniętych zębach górne jedynki i dwójki przykrywają dolne siekacze w stopniu większym niż wynikałoby to z prawidłowych relacji między łukami zębowymi.

W prawidłowym zgryzie siekacze górne powinny przykrywać dolne na około 1/3 wysokości koron (czyli ok. 2-3 mm), a kontakt zębów w odcinku bocznym zapewnia stabilne podparcie zwarciowe. Zwiększenie zakresu zachodzenia zębów na siebie nazywa się nadmiernym nagryzem pionowym. Dlatego, w odróżnieniu od tyłozgryzu, który jest wadą przednio-tylną, zgryz głęboki zalicza się do tzw. wad pionowych.

W praktyce klinicznej zgryz głęboki często współistnieje z innymi nieprawidłowościami - na przykład ze stłoczeniami, nieprawidłowym ustawieniem pojedynczych zębów lub zaburzeniami relacji szczęki i żuchwy. Dlatego ocena wady wymaga spojrzenia na cały układ stomatognatyczny, a nie wyłącznie na przedni odcinek łuków zębowych.

Rodzaje zgryzu głębokiego

Ze względu na zakres oraz mechanizm powstawania wady, w ortodoncji wyróżnia się kilka rodzajów zgryzu głębokiego.

• Zgryz głęboki częściowy - nadmierne (powyżej 1/3 długości), ale niepełne zachodzenie siekaczy górnych na dolne, przy zachowaniu względnie prawidłowych relacji w odcinkach bocznych.
• Zgryz głęboki całkowity - górne zęby sieczne mogą w zwarciu całkowicie zasłaniać zęby dolne. U części pacjentów obserwuje się optyczne skrócenie szczęki i wywinięcie dolnej wargi. Wada wiąże się z obniżeniem wysokości zwarcia w całym łuku, co może przekładać się na proporcje dolnego piętra twarzy.
• Zgryz głęboki rzekomy (wtórny) - powstaje jako następstwo zmian nabytych, m.in. po utracie zębów bocznych lub przy rozległym starciu powierzchni żujących (np. w konsekwencji nieleczonego bruksizmu), gdy zmniejsza się podparcie zwarciowe w odcinkach bocznych.

Rozróżnienie postaci wady ma bezpośrednie przełożenie na plan leczenia. Inne postępowanie rozważa się w przypadku wady rozwojowej u dziecka, a inne w sytuacji, gdy nadmierny nagryz pionowy jest skutkiem starcia zębów u osoby dorosłej.

Jak wygląda zgryz głęboki - objawy

Obraz kliniczny zależy od rodzaju oraz stopnia zaawansowania wady. Część objawów jest widoczna dla samego pacjenta, inne rozpoznaje lekarz podczas badania.

Najbardziej charakterystyczną cechą zgryzu głębokiego jest nadmierne zachodzenie zębów górnych przednich na dolne. W nasilonych przypadkach dolne siekacze w zwarciu są niemal całkowicie zasłonięte przez górne, a ich brzegi sieczne mogą kontaktować się z błoną śluzową podniebienia. Analogicznie, brzegi górnych siekaczy mogą opierać się o dziąsło po zewnętrznej stronie siekaczy dolnych. Towarzyszące temu uszkodzenia tkanek miękkich mogą powodować bolesne urazy i stany zapalne, a powtarzający się mikrouraz sprzyja przewlekłemu podrażnieniu dziąsła.

Do innych sygnałów, na które warto zwrócić uwagę, należą:

• nadmierne ścieranie brzegów siecznych i powierzchni podniebiennych zębów górnych,
• zwiększone napięcie warg i trudność w swobodnym domknięciu ust,
• nieprawidłowe ułożenie zębów w odcinku przednim, np. stłoczenia siekaczy dolnych,
• odsłonięcie szyjek zębowych w rejonie zębów przednich,
• uczucie zmęczenia mięśni twarzy, zwłaszcza po dłuższym żuciu,
• wady wymowy (szczególnie w zakresie głosek ć, s, ś, cz, dz, dż, c).

Objawy nie są swoiste wyłącznie dla zgryzu głębokiego i mogą występować także w przebiegu innych problemów stomatologicznych. Ich przyczynę powinien ocenić lekarz dentysta lub ortodonta podczas badania.

Jakie są przyczyny zgryzu głębokiego?

Przyczyny powstawania zgryzu głębokiego są zwykle wieloczynnikowe. To oznacza, że u tego samego pacjenta może współistnieć kilka czynników, a ich udział bywa różny na poszczególnych etapach rozwoju.

• Czynniki genetyczne i zaburzenia wzrostu - zgryz głęboki może mieć podłoże genetyczne i często jest dziedziczony. Predyspozycje genetyczne dotyczą przede wszystkim proporcji kości szczęki i żuchwy, kierunku wzrostu twarzoczaszki oraz typu budowy mięśniowej. Wada może być wynikiem asymetrycznego wzrostu szczęk, prowadzącego do nadmiernego zachodzenia zębów górnych na dolne. Znaczenie ma również sposób wyrzynania się zębów stałych. Jeżeli zęby boczne nie osiągną prawidłowej wysokości, a zęby przednie ulegną nadmiernemu wydłużeniu, nagryz pionowy się pogłębia. Podobny efekt może wynikać z zaburzeń napięcia mięśniowego.
• Nieprawidłowe nawyki - zgrzytanie zębami, długotrwałe ssanie kciuka, smoczka, picie z butelki ze smoczkiem, obgryzanie paznokci mogą wpływać na rozwój zgryzu. W okresie niemowlęcym zwraca się również uwagę na sposób karmienia piersią. Do czynników sprzyjających zalicza się także przygryzanie dolnej wargi, nieprawidłowy tor oddychania i przetrwałe niemowlęce połykanie. Nawyki nie stanowią samodzielnej przyczyny wady u każdego dziecka, ale są czynnikami ryzyka, których udział zależy od czasu trwania, intensywności oraz indywidualnych predyspozycji.
• Przyczyny nabyte - osobną grupę stanowią sytuacje, w których wada rozwija się po zakończeniu wzrostu. Najczęściej wymienia się: przedwczesną utratę zębów bocznych, rozległe starcie zębów w przebiegu bruksizmu lub erozji, nieprawidłowe wypełnienia i odbudowy zmieniające relacje zwarciowe, przemieszczanie się zębów sąsiadujących z lukami po utracie zębów.

Jak wygląda diagnostyka zgryzu głębokiego?

Jak w przypadku każdej wady zgryzu, rozpoznanie zgryzu głębokiego opiera się na badaniu klinicznym uzupełnionym o diagnostykę dodatkową. Poszczególne elementy diagnostyki uzupełniają się wzajemnie, a ich zakres dobierany jest indywidualnie, w zależności od wieku pacjenta i charakteru problemu.

Postępowanie diagnostyczne obejmuje:

• wywiad medyczny i stomatologiczny - dotyczący przebytego leczenia, nawyków, dolegliwości ze strony stawów skroniowo-żuchwowych oraz chorób ogólnych,
• badanie kliniczne i ocenę zwarcia - w tym pomiar nagryzu pionowego i poziomego, ocenę kontaktów zwarciowych oraz analizę ustawienia poszczególnych zębów,
• ocenę tkanek jamy ustnej - ze szczególną uwagą na stan dziąseł w odcinku przednim i obecność ewentualnych urazów błony śluzowej,
• badanie mięśni i stawów skroniowo-żuchwowych - ocenę zakresu ruchów żuchwy, objawów akustycznych i tkliwości palpacyjnej,
• diagnostykę obrazową - najczęściej zdjęcie pantomograficzne oraz zdjęcie cefalometryczne boczne, które umożliwia analizę relacji szkieletowych i kierunku wzrostu twarzoczaszki. W wybranych sytuacjach klinicznych rozważana jest tomografia CBCT,
• odciski, modele lub skany uzębienia - służące analizie łuków zębowych i planowaniu kolejnych etapów terapii.

W Dental Studio by Daria Rowecka diagnostyka obrazowa, obejmująca między innymi zdjęcia punktowe, pantomogram, cefalometrię oraz CBCT, wykonywana jest na miejscu, co ułatwia przeprowadzenie pełnej oceny podczas jednej wizyty u specjalisty.

Kiedy warto zgłosić się na konsultację?

Optymalnym czasem na pierwszą wizytę ortodontyczną u dzieci jest okres uzębienia mieszanego, kiedy obecne są jednocześnie zęby mleczne i stałe. Pozwala to ocenić rozwój zgryzu na etapie, na którym możliwe jest wykorzystanie potencjału wzrostowego. Nie oznacza to jednak, że każda wcześniej zauważona nieprawidłowość powinna pozostać bez oceny. W przypadku jakichkolwiek wątpliwości warto skonsultować się ze specjalistą.

U osób dorosłych za wskazania do konsultacji uznaje się m.in.: postępujące starcie zębów, nawracające urazy dziąseł w odcinku przednim, dolegliwości ze strony stawów skroniowo-żuchwowych oraz planowane leczenie protetyczne w rejonie zębów przednich.

Terapia zgryzu głębokiego - jak leczyć?

Leczenie zgryzu głębokiego zwykle polega na zastosowaniu aparatu ortodontycznego stałego lub ruchomego, aparatów czynnościowych, płytek lub wyciągów, w zależności od potrzeb pacjenta. Dobór metody zależy od wieku, rodzaju wady, mechanizmu jej powstania oraz stopnia zaawansowania wady. Celem terapii jest zmniejszenie nadmiernego nagryzu pionowego, uzyskanie stabilnych kontaktów zwarciowych oraz ograniczenie przeciążeń w obrębie zębów przednich i stawów skroniowo-żuchwowych.

Z biomechanicznego punktu widzenia korekta polega najczęściej na wprowadzeniu zębów przednich w głąb kości (intruzja prowadzi do skrócenia siekaczy) i/lub wydłużeniu zębów bocznych. U pacjentów rosnących możliwe jest dodatkowo oddziaływanie na kierunek wzrostu żuchwy.

Leczenie zgryzu głębokiego u dzieci

W przypadku dzieci terapia prowadzona jest w okresie, w którym kości twarzoczaszki nadal się rozwijają, co poszerza możliwości oddziaływania na wadę. W zależności od obrazu klinicznego rozważane są między innymi:

• płytki podniebienne z przednim wałem nagryzowym - konstrukcja ta ogranicza kontakt zębów przednich i umożliwia stopniowe wydłużanie zębów bocznych,
• aparaty czynnościowe i dwuszczękowe - wykorzystujące pracę mięśni do modyfikowania relacji między łukami zębowymi,
• terapię miofunkcjonalną i ćwiczenia mięśniowe - wspierające prawidłową pracę mięśni twarzy, warg i języka,
• eliminację określonych nawyków - w tym ssania kciuka lub smoczka oraz przygryzania wargi.

Skuteczność leczenia u dzieci zależy w dużej mierze od regularnego stosowania aparatu zgodnie z zaleceniami oraz od współpracy opiekunów w utrzymaniu wypracowanych nawyków.

Leczenie zgryzu głębokiego u młodzieży i dorosłych

U młodzieży i dorosłych najczęściej stosuje się aparaty stałe, które pozwalają na precyzyjne przesuwanie zębów. W okresie końcowej fazy wzrostu możliwe jest łączenie leczenia aparatem stałym z elementami oddziałującymi na relacje szkieletowe, jeżeli pozwalają na to warunki kliniczne.

Aparat stały umożliwia kontrolowaną intruzję zębów siecznych oraz korektę ich nachylenia. W wybranych przypadkach wykorzystywane bywają dodatkowe elementy, takie jak łuki z krzywą Spee czy miniimplanty ortodontyczne stanowiące punkt zakotwiczenia.

W przypadku zgryzu głębokiego wtórnego leczenie ortodontyczne jest jednym z elementów szerszego postępowania interdyscyplinarnego, które może obejmować również:

• odbudowę starcia zębów i przywrócenie wysokości zwarcia z wykorzystaniem metod protetycznych lub odbudów bezpośrednich,
• uzupełnienie braków w odcinkach bocznych, które odpowiadają za stabilne podparcie,
• postępowanie ukierunkowane na ograniczenie następstw bruksizmu,
• leczenie periodontologiczne, jeżeli doszło do zmian w obrębie przyzębia.

W przypadku zaawansowanego zgryzu głębokiego, którego nie da się wyleczyć przy wykorzystaniu aparatów, może być konieczna interwencja chirurgiczna. Postępowanie ortodontyczno-chirurgiczne rozważa się przede wszystkim wtedy, gdy wada ma wyraźne podłoże szkieletowe, a samo przemieszczanie zębów nie pozwala uzyskać prawidłowych relacji. Leczenie obejmuje przygotowanie ortodontyczne, zabieg oraz dalszą terapię ortodontyczną, a kwalifikacja prowadzona jest wspólnie przez ortodontę i chirurga.

Ile trwa leczenie zgryzu głębokiego?

Czas leczenia zgryzu głębokiego zależy od stopnia nasilenia wady, wieku pacjenta oraz zastosowanej metody. Zwykle mieści się w przedziale od 12 do 36 miesięcy. Orientacyjny czas leczenia może określić ortodonta po zakończeniu diagnostyki i ustaleniu planu terapii.

Należy pamiętać, że zakończenie aktywnego leczenia nie oznacza końca postępowania terapeutycznego. Utrzymanie uzyskanych relacji wymaga zastosowania retencji, a stabilność efektu zależy między innymi od rodzaju wady, przestrzegania zaleceń, obecności parafunkcji oraz regularnych kontroli.

Zgryz głęboki - skutki i konsekwencje braku leczenia

Konsekwencje nadmiernego nagryzu pionowego wynikają przede wszystkim z nieprawidłowego rozkładu sił zwarciowych. Zamiast równomiernego obciążenia całego łuku, jego znaczna część koncentruje się na zębach przednich, które nie są do tego przystosowane.

Nieleczony zgryz głęboki może prowadzić do patologicznego ścierania się zębów, nadwrażliwości i głębszych uszkodzeń (w tym wymagających leczenia kanałowego), odsłonięcia szyjek zębowych oraz rozwoju groźnych chorób przyzębia. Przewlekłe przeciążenie zębów przednich i uraz dziąsła mogą sprzyjać recesjom oraz utrudniać utrzymanie prawidłowej higieny w tym obszarze.

Dodatkowo pacjenci z nieleczonym zgryzem głębokim mogą doświadczać bólów głowy, szyi oraz karku, a także problemów ze stawem skroniowo-żuchwowym, co jest wynikiem nadmiernego nagryzania zębów.