Stłoczenie zębów dolnych i przednich – czym jest, jak leczyć?

Czym jest stłoczenie zębów?

Stłoczenie zębów to sytuacja, w której zęby nie mieszczą się w łuku zębowym, przez co ulegają obrotowi, wychyleniu lub na siebie nachodzą.

Łuk zębowy oznacza linię, wzdłuż której ustawione są zęby w obrębie szczęki lub żuchwy. Jeżeli pojawia się deficyt przestrzeni, zęby ustawiają się w pozycji odbiegającej od prawidłowej. Bezpośrednim podłożem problemu jest najczęściej dysproporcja pomiędzy wielkością kości szczęki lub żuchwy a wielkością zębów. Zbyt duże zęby w stosunku do dostępnego podłoża kostnego lub niedobór miejsca wynikający z nieprawidłowego rozwoju szczęki prowadzą do braku miejsca w łuku zębowym. Wada może obejmować cały łuk albo dotyczyć wyłącznie wybranego odcinka - w praktyce klinicznej najczęściej opisywane jest stłoczenie zębów dolnych w okolicy siekaczy.

W ortodoncji wyróżnia się stłoczenia pierwotne oraz stłoczenia wtórne. Stłoczenia pierwotne mają podłoże genetyczne i wynikają z uwarunkowanych dziedzicznie proporcji pomiędzy wielkością zębów a wymiarami kości. Stłoczenia wtórne rozwijają się pod wpływem czynników środowiskowych, takich jak przedwczesna utrata zębów mlecznych czy utrwalone nieprawidłowe nawyki. Osobno opisuje się stłoczenie późne, obserwowane u części osób dorosłych, wiązane między innymi z resztkowym rozrostem żuchwy lub innymi zmianami fizjologicznymi, wynikającymi np. z wyrżnięcia się ósemek.

Jak wyglądają stłoczone zęby - objawy

Obraz kliniczny przy stłoczeniu zębów zależy od stopnia nasilenia wady oraz od tego, który odcinek łuku obejmuje. W przypadkach o niewielkim nasileniu jedynym uchwytnym objawem może być lekka rotacja pojedynczego zęba, natomiast w postaciach zaawansowanych zmiany ustawienia zębów są wyraźnie widoczne i często przyczyniają się do innych dolegliwości pacjenta.

Objawy stłoczenia zębów widoczne w jamie ustnej

Do najczęściej opisywanych cech należą zęby nachodzące na siebie, obrócone wokół własnej osi oraz wychylone przedsionkowo lub językowo, które potocznie określa się jako krzywe zęby. Linia zębów przednich traci regularny przebieg, a poszczególne zęby mogą wysuwać się przed lub cofać względem sąsiednich. W obrębie dolnych zębów przednich zmiana jest zauważana zwykle później niż w szczęce, ponieważ odcinek jest mniej eksponowany podczas uśmiechu.

Charakterystyczne jest również zwężenie lub całkowity zanik prawidłowych przestrzeni międzyzębowych oraz trudność we wprowadzeniu nici dentystycznej pomiędzy zęby. Zmieniona morfologia przestrzeni stycznych sprzyja zaleganiu płytki nazębnej.

Dolegliwości i następstwa czynnościowe

Stłoczenie zębów wiąże się z trudnościami w utrzymaniu właściwej higieny jamy ustnej, co zwiększa ryzyko rozwoju próchnicy i chorób dziąseł. U niektórych pacjentów obserwuje się np. częste stany zapalne dziąseł, a także powstawanie drobnych ran błony śluzowej w miejscach kontaktu z ostro ustawioną krawędzią zęba.

Dodatkowo może występować dyskomfort w obrębie szczęki związany z naciskaniem na siebie stłoczonych zębów. W przypadkach przebiegających z zaburzeniem zwarcia opisuje się także patologiczne ścieranie szkliwa oraz dolegliwości ze strony stawów skroniowo-żuchwowych.

Jakie są przyczyny stłoczenia zębów?

Stłoczenia zębów mają podłoże pierwotne, związane z uwarunkowaniami genetycznymi, oraz wtórne, wynikające z oddziaływania czynników środowiskowych. W wielu przypadkach dochodzi do nakładania się kilku mechanizmów, dlatego powstawanie wady rzadko można sprowadzić do jednego czynnika.

• Dysproporcja wielkości zębów i kości - najczęściej opisywanym mechanizmem, przyczyniającym się do stłoczenia zębów, jest różnica pomiędzy wielkością szczęki a rozmiarem zębów. Deficyt przestrzeni dla zębów stałych może wynikać zarówno ze zbyt dużych zębów przy prawidłowych wymiarach kości, prawidłowej wielkości zębów przy niedorozwoju podłoża kostnego, jak i nieprawidłowego rozwoju szczęki lub żuchwy.
• Czynniki genetyczne - cechy dziedziczne mogą mieć wpływ na nieprawidłowy rozwój szczęki i zębów. Czynniki genetyczne dotyczą zarówno wymiarów kości twarzoczaszki, jak i wielkości oraz kształtu koron zębowych. Z tego powodu stłoczenia zębów stałych nierzadko obserwuje się u kilku osób w rodzinie.
• Przedwczesna utrata zębów mlecznych - może prowadzić do przemieszczania zębów sąsiednich w kierunku powstałej luki, ponieważ fizjologicznie zęby mleczne pełnią funkcję utrzymywaczy przestrzeni dla zębów stałych. W konsekwencji przedwczesnej utraty (w wyniku próchnicy lub urazu), wyrzynający się w tym miejscu ząb stały napotyka ograniczoną przestrzeń. Zakres zjawiska zależy od wieku dziecka, lokalizacji braku oraz etapu rozwoju uzębienia.
• Zęby mądrości - ósemki są wskazywane jako czynnik sprzyjający zmianie ustawienia zębów w odcinku przednim. Przyjmuje się, że zęby mądrości mogą wywierać nacisk na pozostałe zęby, powodując ich przemieszczenie, szczególnie gdy zaczynają się wyrzynać w łuku, w którym już brakuje miejsca.

Jak rozpoznać stłoczenie zębów - diagnostyka

Rozpoznanie stłoczenia zębów opiera się na badaniu przeprowadzonym przez lekarza dentystę lub ortodontę. Postępowanie diagnostyczne rozpoczyna się od wywiadu medycznego, stomatologicznego oraz badania klinicznego. Oceniane są między innymi ustawienie zębów, relacje pomiędzy łukami zębowymi, warunki zwarciowe, stan dziąseł i przyzębia oraz obecność czynników czynnościowych. U dzieci istotna jest ocena etapu wymiany uzębienia oraz przewidywanego zapotrzebowania na miejsce dla zębów stałych.

Niezbędne jest wykonanie badań obrazowych, takich jak pantomogram i cefalometria. W wybranych sytuacjach klinicznych rozważana jest również tomografia CBCT, dostarczająca trójwymiarowego obrazu struktur twarzoczaszki. Przed rozpoczęciem leczenia wykonuje się również cyfrowy skan uzębienia, umożliwiający ocenę dostępnego i oczekiwanego wyglądu łuku zębowego. Skanery wewnątrzustne umożliwiają uzyskanie modelu uzębienia bez pobierania tradycyjnych wycisków.

Dental Studio by Daria Rowecka dysponuje zapleczem diagnostycznym, umożliwiającym przeprowadzenie wszystkich niezbędnych badań na miejscu, co pozwala na przeprowadzenie pełnej oceny podczas jednej wizyty.

Leczenie stłoczenia zębów

Leczenie stłoczenia zębów ma na celu uzyskanie prawidłowego ustawienia zębów w łuku zębowym oraz przywrócenie prawidłowych warunków zgryzowych. Wybór metody postępowania zależy od stopnia stłoczenia, ilości dostępnego miejsca w łuku, wieku pacjenta oraz przyczyny nieprawidłowości. Znaczenie mają również indywidualne potrzeby pacjenta oraz gotowość do przestrzegania zaleceń ortodonty, ponieważ przebieg terapii zależy w dużej mierze od współpracy. Plan leczenia zawsze poprzedza szczegółowa diagnostyka ortodontyczna.

Sposoby uzyskania miejsca w łuku zębowym

Postępowanie różni się w zależności od wielkości deficytu przestrzeni. Jeśli przy stłoczeniu zębów brak miejsca wynosi do około 5 mm, w celu rozbudowy łuku zębowego można zastosować aparat ortodontyczny. Przy braku miejsca przekraczającym około 10 mm rozważane bywa usunięcie niektórych zębów, najczęściej przedtrzonowych, aby uzyskać dodatkową przestrzeń dla pozostałych zębów. W przedziale pośrednim decyzja podejmowana jest indywidualnie i uwzględnia między innymi profil twarzy, relacje szkieletowe oraz planowany zakres przemieszczeń. Ekstrakcja zębów może być więc konieczna w przypadku bardzo dużego stłoczenia, ale nie stanowi rutynowego postępowania.

Leczenie ortodontyczne stłoczenia zębów

W leczeniu stłoczenia zębów stosuje się różne rodzaje aparatów ortodontycznych, w tym tradycyjne aparaty stałe, aparaty samoligaturujące, estetyczne oraz przezroczyste aparaty nakładkowe. Ich zadaniem jest stały, kontrolowany nacisk na zęby, co powoduje ich przesuwanie w odpowiednie miejsce. Siła przenoszona na ząb wywołuje przebudowę kości wyrostka zębodołowego, dzięki temu możliwa jest stopniowa zmiana ustawienia zębów.

Aparaty stałe umożliwiają kontrolę przemieszczeń w trzech płaszczyznach i znajdują zastosowanie w szerokim zakresie wad. Przezroczyste nakładki, zmieniane według ustalonego schematu, stopniowo przesuwają zęby i są niemal niewidoczne podczas noszenia, co dla części pacjentów ma znaczenie ze względów estetycznych. Możliwość ich zastosowania zależy jednak od rodzaju i stopnia stłoczenia oraz od regularności użytkowania. Aparaty ruchome wykorzystywane są głównie u dzieci. U nastolatków, po wymianie większości zębów mlecznych na zęby stałe, podstawowym rozwiązaniem pozostaje leczenie aparatami stałymi lub nakładkowymi. Na tym etapie celem jest uporządkowanie ustawienia zębów oraz uzyskanie prawidłowego zwarcia, a częściowo zachowany potencjał wzrostowy bywa wykorzystywany w leczeniu współistniejących zaburzeń relacji szczęki i żuchwy.

Retencja po zakończeniu leczenia

Po zakończeniu leczenia ortodontycznego niezbędne jest stosowanie aparatu retencyjnego, aby utrwalić uzyskane efekty i zmniejszyć ryzyko nawrotu wady. Retencja realizowana jest za pomocą aparatów stałych umieszczanych na wewnętrznej powierzchni zębów lub aparatów zdejmowanych (lub obu jednocześnie), a schemat stosowania ustala ortodonta. Znaczenie mają również regularne wizyty kontrolne, pozwalające monitorować stabilność ustawienia zębów.

Ile trwa leczenie stłoczenia zębów?

Czas leczenia stłoczeń aparatami ortodontycznymi trwa zazwyczaj od 6 miesięcy do 3 lat, w zależności od stopnia wady. Przeciętnie wskazywany jest okres od 18 do 24 miesięcy, natomiast w przypadku ciężkich stłoczeń, wymagających usunięcia zębów, terapia może potrwać dłużej. Podane wartości mają charakter orientacyjny - rzeczywisty czas leczenia w konkretnym przypadku zależy od rodzaju wady, zaplanowanego zakresu przemieszczeń, indywidualnej reakcji tkanek oraz regularności stosowania aparatu (w przypadku aparatów ruchomych i nakładek).

Należy również uwzględniać czas retencji, który ustala lekarz. Zwykle na okres przynajmniej dwa razy dłuższy niż trwała aktywna faza leczenia ortodontycznego. Często zalecane jest pozostawienie retencji na stałe.