Przodozgryz u dziecka i dorosłych – objawy, przyczyny i leczenie

Czym jest przodozgryz?

Przodozgryz to nieprawidłowość dotycząca wzajemnego położenia łuków zębowych w płaszczyźnie przednio-tylnej. Dolny łuk zębowy jest ustawiony zbyt daleko do przodu względem górnego, co najczęściej opisuje się jako wysunięcie żuchwy do przodu względem szczęki. W prawidłowym zgryzie górne zęby sieczne nieznacznie zachodzą na dolne. W przodozgryzie relacja zostaje odwrócona lub zniesiona - dolne siekacze kontaktują się z górnymi brzegiem do brzegu albo całkowicie je wyprzedzają.

Określenie „wada doprzednia" odnosi się do kierunku zaburzenia, a nie do przyczyny. Sam obraz kliniczny nie rozstrzyga, czy nieprawidłowość wynika z nadmiernego wzrostu żuchwy, z zahamowania doprzedniego wzrostu szczęki, z połączenia obu tych mechanizmów, czy wyłącznie z ustawienia zębów w kościach o prawidłowej budowie. Rozróżnienie ma jednak znaczenie praktyczne, ponieważ od niego zależy kierunek leczenia przodozgryzu. Warto pamiętać, że u dzieci nieprawidłowa relacja szczęk może dodatkowo pogłębiać się wraz ze wzrostem kości twarzoczaszki, dlatego ocena ortodontyczna ma znaczenie także wtedy, gdy wada nie powoduje jeszcze wyraźnych dolegliwości.

Przeciwstawną wadą w płaszczyźnie przednio-tylnej jest tyłozgryz, w którym to dolny łuk zębowy jest cofnięty względem górnego.

Rodzaje przodozgryzu

Podział przodozgryzu opiera się na zasięgu nieprawidłowości oraz jej podłożu. Ze względu na zakres wyróżnia się:

• przodozgryz całkowity - cały dolny łuk zębowy jest wysunięty przed zęby górne,
• przodozgryz częściowy - nieprawidłowość obejmuje wyłącznie przedni odcinek łuku, najczęściej dolne siekacze.

Ze względu na mechanizm powstawania stosuje się rozróżnienie na postać prawdziwą i rzekomą:

• przodozgryz prawdziwy (szkieletowy) - wynika z nieprawidłowego wzrostu kości szczęk, np. nadmiernego rozwoju żuchwy, niedorozwoju szczęki lub zaburzenia proporcji między nimi,
• przodozgryz rzekomy (funkcjonalny) - rozwija się przy prawidłowej budowie kostnej i jest związany z nawykowym wysuwaniem żuchwy, przeszkodami zwarciowymi lub nieprawidłowym ustawieniem zębów.

Różnicowanie obu postaci jest jednym z podstawowych celów badania ortodontycznego. W przodozgryzie rzekomym możliwe bywa doprowadzenie żuchwy do relacji brzeg do brzegu podczas badania, czego zwykle nie udaje się uzyskać przy wadzie szkieletowej. Utrzymujący się nawykowy wzorzec czynnościowy może z czasem sprzyjać utrwalaniu nieprawidłowej relacji, dlatego postać rzekoma również wymaga oceny specjalistycznej.

Jak wygląda przodozgryz - objawy

Objawy przodozgryzu obejmują zarówno zmiany widoczne w rysach twarzy, jak i zaburzenia czynnościowe w obrębie jamy ustnej. Ich nasilenie zależy od rodzaju wady, jej zaawansowania oraz wieku pacjenta, a podobny obraz kliniczny może mieć różne podłoże.

Najbardziej charakterystyczną cechą jest wysunięcie dolnej wargi oraz wygładzenie naturalnej bruzdy wargowo-bródkowej, czyli zagłębienia pomiędzy dolną wargą a brodą. Często współwystępuje z wysunięciem brody i wklęsłym profilem twarzy, a niekiedy również zauważalne jest wydłużenie dolnego odcinka twarzy.

W obrębie samej jamy ustnej uwagę zwraca odwrócone zachodzenie zębów - dolne siekacze przesłaniają górne zęby przednie lub stykają się z nimi brzegami. U części osób obserwuje się także stłoczenia, nieprawidłowości w ustawieniu pojedynczych zębów oraz nierównomierne starcie powierzchni zwarciowych. U niektórych pacjentów przodozgryz współistnieje z innymi wadami, na przykład ze zgryzem otwartym, w którym zęby górne i dolne nie stykają się ze sobą przy zaciśniętych szczękach.

Do objawów czynnościowych, które mogą występować u osób z przodozgryzem, należą:

• zaburzenia odgryzania pokarmów, szczególnie przy użyciu zębów przednich,
• trudności w żuciu pokarmów i ograniczenie efektywnego przeżuwania,
• wady wymowy oraz trudności w artykulacji niektórych głosek,
• skłonność do oddychania przez usta i ograniczenie swobodnego oddychania nosem,
• napięcie mięśni w obrębie twarzy oraz dolegliwości ze strony stawu skroniowo-żuchwowego,
• przeciążenie i nadmierne starcie wybranych grup zębów.

Przodozgryz nie jest więc wyłącznie problemem estetycznym, ale również funkcjonalnym.

Przyczyny przodozgryzu - dlaczego dochodzi do rozwoju wady?

Przyczyny przodozgryzu mają charakter złożony i najczęściej dzielone są na uwarunkowania genetyczne oraz czynniki środowiskowe. W wielu przypadkach oba mechanizmy współistnieją i nie da się jednoznacznie oddzielić udziału pojedynczego czynnika od pozostałych.

Czynniki genetyczne

Uwarunkowania genetyczne to jedna z najczęściej wymienianych przyczyn przodozgryzu. Dziedziczeniu podlega przede wszystkim budowa twarzoczaszki - wielkość i kierunek wzrostu żuchwy oraz szczęki, a także wzajemne relacje kości. Prawdziwy przodozgryz wynika najczęściej z nieprawidłowego wzrostu kości szczęk, w tym z nadmiernego wzrostu żuchwy lub z zahamowania doprzedniego wzrostu szczęki. Rodzinne występowanie podobnego profilu twarzy bywa jedną z przesłanek skłaniających do wcześniejszej konsultacji ortodontycznej.

Czynniki środowiskowe i nieprawidłowe nawyki

Czynniki środowiskowe obejmują przede wszystkim nieprawidłowe nawyki utrwalone w okresie rozwoju uzębienia. Wymienia się wśród nich długotrwałe ssanie kciuka lub smoczka, nawykowe wysuwanie żuchwy, nieprawidłowe ułożenie języka oraz zaburzenia połykania.

Istotne znaczenie przypisuje się także torowi oddychania. Przewlekłe oddychanie przez usta może wiązać się ze zmianami we wzroście twarzoczaszki i zmienioną pozycją języka. Wśród przyczyn utrudnionego oddychania nosem wymienia się między innymi przerost migdałków podniebiennych oraz migdałka gardłowego, a ocena tych struktur należy do laryngologa.

Do pozostałych czynników opisywanych w kontekście rozwoju przodozgryzu należą przedwczesna utrata mlecznych zębów siecznych, prowadząca do zaburzenia równowagi w obrębie łuków zębowych, a także urazy przebyte w dzieciństwie, w tym urazy szczęki i żuchwy oraz okolicy stawu skroniowo-żuchwowego.

Obecność któregoś z wymienionych uwarunkowań nie oznacza, że wada musi się rozwinąć, a jej powstanie zwykle jest wynikiem współdziałania kilku elementów.

Rozpoznanie przodozgryzu - diagnostyka

Rozpoznanie przodozgryzu wymaga oceny wykraczającej poza samo ustawienie zębów. Celem diagnostyki jest ustalenie, czy wada ma podłoże szkieletowe, czynnościowe czy zębowe, ponieważ to od tego zależy dalsze postępowanie. Poszczególne elementy badania uzupełniają się wzajemnie i dopiero ich zestawienie pozwala dokonać właściwej diagnozy.

Postępowanie rozpoczyna się od wywiadu medycznego i stomatologicznego, obejmującego między innymi przebieg rozwoju uzębienia, nawyki z okresu dzieciństwa, przebyte urazy oraz występowanie podobnych wad w rodzinie. Następnie przeprowadzane jest badanie kliniczne, podczas którego ortodonta ocenia rysy twarzy i profil, relacje szczęki i żuchwy, sposób zwarcia, zakres ruchów żuchwy oraz pracę stawów skroniowo-żuchwowych. Analizie podlega również ułożenie języka, tor oddychania i funkcjonowanie mięśni narządu żucia.

Zakres diagnostyki obrazowej dobierany jest indywidualnie, w zależności od rodzaju problemu i planowanego leczenia. W ortodoncji wykorzystuje się między innymi:

• zdjęcie pantomograficzne, umożliwiające ocenę stanu uzębienia, zawiązków zębów stałych oraz struktur kostnych,
• zdjęcie cefalometryczne boczne czaszki, które pozwala przeanalizować wzajemne położenie szczęki i żuchwy oraz określić charakter wady,
• tomografię CBCT (w wybranych przypadkach), dostarczającą trójwymiarowego obrazu struktur twarzoczaszki.

Uzupełnieniem badania są skany uzębienia, modele diagnostyczne oraz konsultacje specjalistyczne - laryngologiczne, logopedyczne czy fizjoterapeutyczne.

W Dental Studio by Daria Rowecka diagnostyka obrazowa, w tym pantomogram, zdjęcie cefalometryczne i tomografia CBCT, wykonywana jest na miejscu.

Jak leczyć przodozgryz?

Leczenie przodozgryzu planowane jest indywidualnie, a jego przebieg zależy od wieku pacjenta, rodzaju i zaawansowania wady, warunków anatomicznych oraz stanu tkanek jamy ustnej. Nie istnieje jedna metoda odpowiednia dla wszystkich - o możliwości zastosowania konkretnego rozwiązania decyduje lekarz po przeprowadzeniu diagnostyki.

W terapii dąży się do poprawy relacji między szczęką a żuchwą oraz uzyskania prawidłowego ustawienia zębów, oraz ograniczenia następstw czynnościowych wady, takich jak zaburzenia odgryzania, żucia czy nierównomierne obciążenie stawów skroniowo-żuchwowych. Zmiana wyglądu profilu i estetyki uśmiechu jest następstwem korekty, a nie jedynym celem leczenia.

Leczenie przodozgryzu u dzieci

Okres wzrostu stwarza szersze możliwości oddziaływania na kości twarzoczaszki, które są wówczas bardziej podatne na przebudowę. Z tego powodu wczesna interwencja ortodontyczna jest często rekomendowana już w uzębieniu mlecznym lub wczesnym mieszanym. Za optymalny czas rozpoczęcia leczenia uznaje się przedział między 5. a 10. rokiem życia. Ostateczna decyzja zależy jednak od etapu rozwoju uzębienia i stopnia zaawansowania wady, dlatego warto skonsultować się z doświadczonym lekarzem.

Leczenie przodozgryzu u dzieci najczęściej opiera się na aparatach ruchomych oraz aparatach czynnościowych. Ich zadaniem może być pobudzenie wzrostu szczęki, ukierunkowanie lub zahamowanie wzrostu żuchwy, a także korekta ustawienia zębów w obrębie dolnego łuku.

Istotnym elementem postępowania jest eliminacja czynników podtrzymujących wadę - ograniczenie nieprawidłowych nawyków, takich jak ssanie kciuka czy nawykowe wysuwanie żuchwy, a także udrożnienie toru oddychania we współpracy z laryngologiem. Uzupełnieniem może być mioterapia oraz ćwiczenia logopedyczne wspierające prawidłową pracę mięśni twarzy i języka. Regularne noszenie aparatu oraz wykonywanie zaleconych ćwiczeń mają istotny wpływ na przebieg terapii, a przestrzeganie zaleceń ortodonty należy do warunków uzyskania zakładanego efektu.

Leczenie przodozgryzu u młodzieży

U nastolatków, u których wyrżnęła się już większość zębów stałych, a wzrost kości nie został jeszcze zakończony, możliwe bywa łączenie oddziaływania czynnościowego z leczeniem aparatem stałym. Aparaty stałe pozwalają na precyzyjną kontrolę ustawienia poszczególnych zębów oraz ich wzajemnych relacji w obu łukach.

W zależności od wskazań ortodonta może wykorzystać dodatkowe elementy wspomagające, takie jak wyciągi międzyszczękowe, które powodują cofanie żuchwy do prawidłowego położenia. W tej grupie wiekowej istotne znaczenie ma również monitorowanie dalszego wzrostu żuchwy, ponieważ jego przebieg wpływa na stabilność uzyskanych rezultatów oraz na ewentualne dalsze decyzje terapeutyczne.

Leczenie przodozgryzu u dorosłych

W przypadku osób dorosłych zakończony wzrost kości ogranicza możliwość wpływania na rozwój szczęki i żuchwy. Leczenie przodozgryzu u dorosłych koncentruje się więc na korekcie ustawienia zębów oraz poprawie warunków zwarciowych i najczęściej wymaga zastosowania stałego aparatu ortodontycznego. Alternatywą estetyczną dla aparatów stałych bywają przezroczyste nakładki ortodontyczne. Zakres ich zastosowania zależy od rodzaju i zaawansowania wady oraz indywidualnych warunków anatomicznych i jest ustalany na etapie planowania leczenia.

W wybranych przypadkach stosowany bywa tak zwany kamuflaż ortodontyczny, polegający na wychyleniu zębów górnych i pochyleniu dolnych w celu poprawy relacji w odcinku przednim. Metoda znajduje zastosowanie przy niewielkim nasileniu wady szkieletowej, a jej możliwości ograniczają warunki anatomiczne, w tym grubość tkanek otaczających zęby.

Czasami wykorzystywane są również miniimplanty ortodontyczne wspomagające kontrolowane przemieszczanie zębów, a przy współistniejących problemach - leczenie interdyscyplinarne z udziałem specjalistów z zakresu protetyki, periodontologii lub fizjoterapii stomatologicznej.

Leczenie chirurgiczne

Przy zaawansowanych wadach szkieletowych samo leczenie ortodontyczne może okazać się niewystarczające do uzyskania prawidłowych relacji między szczęką a żuchwą. Rozważa się wówczas leczenie ortodontyczno-chirurgiczne, obejmujące chirurgię ortognatyczną.

Takie postępowanie prowadzone jest etapowo. Przygotowanie ortodontyczne poprzedza zabieg chirurgiczny korygujący wzajemne położenie kości szczęk, a po operacji kontynuowane jest leczenie ortodontyczne ukierunkowane na dopracowanie zwarcia. Kwalifikacja do leczenia wymaga rozszerzonej diagnostyki oraz współpracy ortodonty i chirurga szczękowo-twarzowego, a decyzja podejmowana jest indywidualnie, po zakończeniu wzrostu kości.

Retencja i utrzymanie efektów

Zakończenie aktywnego leczenia nie kończy postępowania ortodontycznego. Faza retencji, obejmująca stosowanie szyn lub aparatów retencyjnych (retainerów), służy stabilizacji uzyskanego ustawienia zębów. Zakres i czas trwania retencji ustala ortodonta, a regularne wizyty kontrolne pozwalają monitorować stabilność rezultatów.

Przodozgryz - rokowania i efekty leczenia

Przebieg leczenia przodozgryzu zależy od podłoża wady, jej zaawansowania, wieku pacjenta oraz regularności stosowania zaleconych rozwiązań. Korzystniejsze warunki występują zwykle w okresie wzrostu, kiedy możliwe jest oddziaływanie na rozwój kości szczęk. U osób dorosłych leczenie ortodontyczne jest wciąż możliwe, ale jego zakres bywa ograniczony do korekty ustawienia zębów, a przy zaawansowanych wadach szkieletowych rozważane jest postępowanie ortodontyczno-chirurgiczne.

Odpowiednio zaplanowana terapia może przyczynić się do poprawy warunków zwarciowych, ułatwienia odgryzania i żucia pokarmów oraz bardziej równomiernego rozłożenia obciążeń w obrębie narządu żucia. Możliwa jest również zmiana proporcji dolnego odcinka twarzy i estetyki uśmiechu.